İcrada Alacağınızı Tahsil Edemiyor musunuz? Borçlunun Mal Kaçırmasına Karşı Tasarrufun İptali Davası

İcra takibi kesinleşmiş, ancak haciz için yapılan araştırmada borçlunun adına kayıtlı bir mal çıkmamış olabilir. Tapu ve araç kayıtları incelendiğinde ise borçlunun, takipten kısa süre önce evini eşine, aracını kardeşine ya da işletmesini bir yakınına devrettiği görülür. Kanun bu durum için alacaklıya bir yol tanır: borçlunun alacaklılarını zarara uğratan işlemlerinin iptali için açılan ve uygulamada tasarrufun iptali davası olarak bilinen dava (İcra ve İflas Kanunu m. 277-284).

Davanın amacı, devredilen malı borçluya geri vermek değildir. Davayı kazanan alacaklı, malın yeni sahibinin adına kayıtlı olduğu hâliyle o mal üzerinden alacağını tahsil edebilir.

Tasarrufun iptali davası nedir?

Borçlunun malvarlığı üzerinde yaptığı satış, bağışlama, devir, rehin kurma gibi işlemlere hukuk dilinde tasarruf denir. Kanun, alacaklıların alacağını tahsil etmesini engelleyen bazı tasarrufların, davayı açan alacaklı bakımından hükümsüz sayılmasına imkân tanır. Mahkeme iptale karar verdiğinde işlem taraflar arasında geçerliliğini korur; ancak davacı alacaklı, o işlemin konusu olan mal üzerinde cebrî icra yoluyla, yani haciz ve satış yoluyla hakkını alabilir (İİK m. 283).

Davayı açabilmek için gerekenler

Davayı, elinde geçici ya da kesin aciz belgesi bulunan alacaklı açabilir (İİK m. 277). Aciz belgesi, borçlunun alacağı karşılayacak malının bulunmadığını gösteren belgedir. Haciz sırasında borcu karşılayacak mal bulunamadığını gösteren haciz tutanağı da aciz belgesi niteliğindedir. İflas hâlinde davayı iflas idaresi açar.

Uygulamada ayrıca şu şartlar aranır:

• Gerçek bir alacak ve kesinleşmiş icra takibi. Alacağın bir icra takibiyle istenmiş ve takibin kesinleşmiş olması gerekir.
• Alacağın tasarruftan önce doğmuş olması. Yerleşik yargı kararlarına göre alacak, kural olarak iptali istenen işlemden önce doğmuş olmalıdır; aksi hâlde o işlemle alacaklının zarara uğratıldığından söz edilemez.
• İptali istenen bir tasarruf. Hangi malın, kime, hangi tarihte ve hangi bedelle devredildiği tapu, araç tescil ve ticaret sicili kayıtlarından belirlenir.

Hangi işlemler iptal ettirilebilir?

Kanun, iptal edilebilecek işlemleri üç grupta düzenler. Her grubun kendi süresi ve ispat kuralı vardır.

Bağışlamalar ve yakınlara yapılan devirler: son bir yıl

Geçici veya kesin aciz belgesinin, aciz belgesi niteliğindeki haciz tutanağının düzenlendiği ya da iflasın açıldığı tarihten önceki bir yıl içinde yapılan bağışlamalar ve karşılıksız tasarruflar, alışılmış hediyeler dışında iptale tabidir (İİK m. 278; 24 Aralık 2025 tarihli 7571 sayılı Kanun’la değişik). Kanun, aşağıdaki işlemleri de bağışlama sayar:

• Borçlunun altsoyu ve üstsoyu, üçüncü derece dâhil kan hısımları, eşi (evlilik son bir yıl içinde sona ermiş olsa bile), üçüncü derece dâhil kayın hısımları, evlat edinen ya da evlatlığı ve aynı konutta yaşadığı kişilerle yaptığı tasarruflar; gerçek değerine uygun bir karşılık alındığı ispatlanmadıkça.
• Borçlunun, verdiği şeyin gerçek değerine göre çok düşük bir bedel kabul ettiği sözleşmeler; aksi ispatlanmadıkça.
• Uygun bir karşılık sağlandığı ispatlanmadıkça, borçlunun kendisine ya da bir başkasına ömür boyu gelir veya intifa hakkı tanıdığı sözleşmeler ile ölünceye kadar bakma sözleşmeleri.

Yakınlarla yapılan işlemlerde ve çok düşük bedelli sözleşmelerde ispat yükü malı devralan taraftadır: bedelin gerçekten ve gerçek değere uygun olarak ödendiğini o ispatlamalıdır.

Borca batıkken yapılan bazı ödeme ve teminatlar: son bir yıl

Borcunu ödemeyen bir borçlunun hacizden, mal bulunmaması nedeniyle acizden ya da iflasın açılmasından önceki bir yıl içinde yaptığı şu işlemler de iptale tabidir (İİK m. 279):

• Önceden teminat verme taahhüdü bulunmadığı hâlde mevcut bir borç için kurulan rehinler;
• Para ya da olağan ödeme araçları dışında bir şeyle yapılan ödemeler (örneğin borcun bir taşınmaz devredilerek kapatılması);
• Vadesi gelmemiş borçların ödenmesi;
• Kişisel hakları güçlendirmek için tapuya verilen şerhler.

Bu işlemlerden yararlanan kişi, borçlunun mali durumunu bilmediğini ispatlarsa dava dinlenmez.

Alacaklıları zarara uğratma kastıyla yapılan işlemler: beş yıl

Malvarlığı borçlarına yetmeyen bir borçlunun alacaklılarına zarar verme kastıyla yaptığı işlemler, işlemin diğer tarafı borçlunun mali durumunu ve bu kastı biliyorsa ya da bilmesini gerektiren açık işaretler varsa iptal edilebilir. Bunun için işlemin yapıldığı tarihten başlayarak beş yıl içinde borçlu hakkında haciz ya da iflas yoluyla takibe girişilmiş olmalıdır (İİK m. 280).

Malı devralan kişi borçlunun eşi, usul ya da füruu, üçüncü dereceye kadar kan ve kayın hısımı, evlat edineni ya da evlatlığıysa, borçlunun durumunu bildiği kabul edilir; aksini ispat yükü ona düşer. Ticari bir işletmenin ya da işyerindeki ticari malların tamamının veya önemli bir kısmının devrinde de, borçlunun alacaklılarını zarara uğratma kastıyla hareket ettiği ve devralanın bu kastı bildiği kabul edilir. Bu karine, alacaklılara devirden en az üç ay önce yazılı bildirim yapıldığı ya da devrin usulüne uygun biçimde ilan edildiği ispatlanarak çürütülebilir.

Dava kime karşı açılır?

Dava, borçluya ve borçluyla işlem yapan ya da borçlunun ödeme yaptığı kişilere, bunlar ölmüşse mirasçılarına karşı açılır. Mal sonradan başkasına devredilmişse, kötü niyetli sonraki edinenler de davalı gösterilebilir; iyi niyetli üçüncü kişilerin hakları ise korunur (İİK m. 282). Bu nedenle davadan önce malın el değiştirdiği bütün işlemler kayıtlardan çıkarılmalıdır.

Dava açma süresi

Dava, iptali istenen işlemin yapıldığı tarihten başlayarak beş yıl içinde açılmalıdır; bu süre geçince dava hakkı düşer (İİK m. 284). Bu beş yıllık süre, yukarıdaki bir yıllık sürelerle karıştırılmamalıdır: bir yıllık süreler işlemin iptale tabi olup olmadığını, beş yıllık süre ise davanın en geç ne zaman açılabileceğini belirler.

Dava sırasında malın elden çıkarılmasının önlenmesi

Dava sürerken malın yeniden devredilmesi ya da üzerine yeni haklar kurulması, tahsili zorlaştırır. Alacaklının talebi üzerine mahkeme, iptali istenen işlemin konusu olan mallar hakkında ihtiyati haciz kararı verebilir; teminat gerekip gerekmediğini ve miktarını mahkeme belirler (İİK m. 281). Bu talebin dava dilekçesiyle birlikte ileri sürülmesi uygun olur.

Davalılardan biri yargılama sırasında davacının alacağını öderse dava reddedilir; mahkeme bu durumda yargılama giderlerini durumun gereğine göre paylaştırır (İİK m. 281).

Yargılama nasıl ilerler?

Mahkeme bu davaları basit yargılama usulüyle görür ve uyuşmazlığı durumun özelliklerine göre serbestçe değerlendirir (İİK m. 281). Uygulamada şu deliller öne çıkar:

• Tapu, araç tescil ve ticaret sicili kayıtları ile işlem tarihleri;
• Satış bedelinin gerçekten ödenip ödenmediğini gösteren banka kayıtları;
• Malın işlem tarihindeki gerçek değerini belirlemek için bilirkişi incelemesi ve gerektiğinde keşif;
• Taraflar arasındaki akrabalığı ya da aynı adreste oturduklarını gösteren nüfus ve adres kayıtları;
• Devirden sonra borçlunun malı kullanmaya devam ettiğine ilişkin tanık beyanları.

Dava kazanılınca ne olur?

Davayı kazanan alacaklı, işlemin konusu olan mal üzerinde haciz ve satış isteyebilir. Mal bir taşınmazsa, tapu kaydı borçlu adına düzeltilmeden, malı devralan kişinin adına kayıtlıyken haczedilip satılabilir (İİK m. 283).

Malı devralan kişi malı elden çıkarmışsa, alacağı aşmamak üzere malın yerine geçen değer oranında para ödemeye mahkûm edilir. Davayı kaybeden üçüncü kişi, kendi verdiği karşılığı borçludan geri isteyebilir; bu talebini aynı davada da ileri sürebilir (İİK m. 283).

Özet

Aşama	Yapılacak iş
Takip	İcra takibinin kesinleşmesi, borçlunun mal varlığının araştırılması
Belge	Geçici ya da kesin aciz belgesi veya aciz belgesi niteliğinde haciz tutanağı
Tespit	Devredilen malların, tarihlerin, bedellerin ve devralanların kayıtlardan belirlenmesi
Dava	İşlem tarihinden başlayarak beş yıl içinde dava; ihtiyati haciz talebi
Sonuç	Mal üzerinde haciz ve satış ya da malı devralanın değer oranında ödemesi

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır ve hukuki danışmanlık yerine geçmez.